polo miúdo

As novas raíñas de Saba

30.03.2008 Con programas de aforro e políticas de xénero acaídas moitas mulleres de Etiopía conseguen educación e autosuficiencia. Independencia si, pero fuxindo da caridade

MARÍA REIMÓNDEZ. IMPICADAS NO DESENVOLVEMENTO

O grupo de aforro de Brutesfa celebrou os catro anos de funcionamento exitoso FOTO: MARÍA REIMÓNDEZ

Kabenesh puido enviar a dous dos seus irmáns á universidade e educar aos seus fillos grazas aos grupos de aforro de Mersa

O mercado de Mersa rebole como todos os sábados pola mañá. No horizonte, as montañas. No chan as mulleres cos seus postos, vendendo verduras, cereal. Aparentemente a mesma estampa ca de moitas outras vilas da rexión de North Wollo, no norte de Etiopia, unha das rexións máis afectadas polas fames e que segue recibindo axuda alimentaria cada ano. Porén, en Mersa hai un algo invisible, un proceso e un cambio que leva en marcha catro anos e que marca unha diferencia radical entre esta vila e as do resto do país.

Cando Implicadas no Desenvolvemento comezou o seu traballo en Etiopia no 2003 o traballo con grupos de aforro era totalmente descoñecido no país. Esta metodoloxía supuxo unha innovación para a organización local Women Support Association (WSA) e sobre todo para as mulleres de Mersa. A metodoloxía dos grupos de aforro conta xa cunha longa historia no outro país de traballo de Implicadas, a India, onde é unha estratexia fundamental para rematar coa pobreza a nivel micro. As características son sinxelas en aparencia: formar grupos de entre 15 e 20 mulleres que deben reunirse de forma periódica (semanal en Etiopia) para aforrar de forma común. Unha vez que teñen un pequeno fondo, van collendo crédito dos seus propios cartos e devolvéndoo con intereses que elas mesmas deciden e que van aumentando o seu capital. Todo o proceso está en mans das mulleres, que resolven casos onde haxa máis dunha muller que precise o crédito de forma democrática e que ademais atopan nos grupos unha plataforma social onde poñer en común os seus problemas e onde resolver cuestións de tipo social.

Grupo Desta

Porén, a posta en práctica desta metodoloxía en Etiopia non estaba carente de desafíos. Por unha banda, a longa tradición da caridade segue provocando desfeitas no país. A cooperación mal entendida provoca dependencias das comunidades, substitucións dos estados e mesmo formas de neocolonización. Por desgraza, son unha grande maioría de organizacións non gobernamentais e institucións internacionais as que promoven tales enfoques, o cal provoca tamén expectativas de caridade na poboación.

Outro atranco importante ten que ver precisamente coa historia do país, que padeceu ata o ano 1991 un réxime comunista que obrigaba ás mulleres a integrarse en grupos. A experiencia deixou malos recordos nas mulleres. Porén, a característica básica dos grupos de aforro como estruturas democráticas e voluntarias axiña van vencendo estas reticencias, sobre todo porque resolven un problema básico das mulleres: o acceso ao capital. Kabenesh explica como xestionaba o seu posto no mercado antes de pertencer ao grupo: pedía cartos á usura pola mañá para mercar a mercadoría e tiña que devolvelos ao final do día. A consecuencia: os ingresos non aumentaban nunca e ela non era quen de saír da roda da pobreza. Mais agora, grazas ao grupo, Kabenesh é capaz de pedir crédito e ilo devolvendo pouco a pouco ás compañeiras, o cal fai que non só puidese aumentar o seu negocio de forma considerable, senón que os ingresos lle desen para enviar a dous dos seus irmáns á universidade, mercar mobles para a súa casa e dar educación aos seus dous fillos. "O grupo é para min como ter cartos no meu propio peto", comenta. Historias semellantes son compartidas polas máis de 1.000 mulleres que están integradas nos grupos de aforro de Mersa na actualidade. Ninguén podía esperar, cando Implicadas puxo en marcha os dous grupos piloto, que ían pasar de aforrar 0,05 céntimos de euro cada semana con grandes dificultades á situación que describe Kabenesh en só catro anos. As cifras falan por si soas, a totalidade dos grupos manexan neste momento máis de 40.000 euros.

Clase de educación para adultas

Mais nos proxectos de Implicadas os grupos non funcionan en illamento. O seu papel non é só económico e o apoio da organización vai alén da formación inicial e do seguimento a través das traballadoras de base. Neste momento Implicadas e WSA integran varios elementos máis no seu proxecto. O máis importante deles, o enfoque de xénero. O traballo en cooperación ten amosado que o feito de proporcionar ingresos ás mulleres non mellora necesariamente a súa situación, malia a ser un elemento importante. Este tipo de iniciativas en illamento están eivadas pola construción social dos papeis de xénero, que sobrecargan ás mulleres de traballo e que non lles permiten exercer os seus dereitos. Así, en Mersa, Implicadas traballa tamén a sensibilización con respecto aos dereitos das mulleres e a necesidade de compartir as tarefas domésticas, a violencia de xénero, non só coas mulleres senón tamén e sobre todo cos homes. Yeshimol, unha das integrantes do grupo Desta, e o seu home Mulubai, asistiron a unha dinámica pioneira do proxecto, os chamados diálogos familiares. Durante un día enteiro as integrantes do grupo e as súas familias debaten sobre a construción do xénero, o traballo doméstico como traballo invisible, prácticas como a mutilación xenital (que en Etiopía afecta a un 80% das mulleres) e outros tipos de violencia de xénero. Ao remate dese diálogo homes e mulleres teñen unha percepción diferente das cousas. Mulabai admite que despois desta dinámica comprendeu que tiña que cambiar o seu comportamento e deixar de comportarse coma o dono da súa muller. Agora comparten traballo no fogar e negocio e admiten, sinxelamente, que viven máis felices a unha co outro.

O efecto dos diálogos familiares vai alén das palabras, maniféstase sobre todo na dispoñibilidade de tempo das mulleres que asistiron coas súas familias a esta dinámica ata o momento. Os domingos celébranse as clases de alfabetización, unha materia pendente da maioría dos proxectos de cooperación ao desenvolvemento. En Mersa, grazas ás actuacións en xénero, as mulleres teñen tempo de asistir ás clases pois os homes quedan coas nenas e nenos e encárganse da comida, libéranas de responsabilidades e crean tempo para si. É por isto que o obxectivo de proporcionar alfabetización a 150 mulleres quedou máis que curto. Hai demanda por parte de 300.

Yeshimol e Mulabai

A estampa dun grupo de mulleres, adoito co mesmo traxe para amosar a súa unidade, reunidas diante dunha casa en Mersa é xa habitual. O café ponse a torrar, tráese o pan e os flocos de millo e comeza a recollerse o aforro da semana, a distribuír crédito e recoller os pagamentos. Na xuntanza fálase tamén dos problemas comúns, dos privados e dos públicos. Logo os cartos hanse de ingresar na conta que os grupos teñen no banco, xestionada pola secretaria e tesoureira. Brutesfa, un dos primeiros grupos, celebra os seus catro anos de funcionamento. O seu traballo ten tanto prestixio que acoden as representantes da oficina da muller do goberno de Mersa. Saben que os grupos teñen problemas agora coa expansión dos seus negocios porque en Etiopia a terra segue estando en grande parte en mans do estado, que ten que conceder espazos para a vivenda ou os negocios. Mais as mulleres non se renden. Séntense fortes e expresan as súas demandas. Como cando máis de 400 se manifestaron na celebración do novo milenio etíope (este ano) para reclamar igualdade e recoñecemento dos seus dereitos. As representantes gobernamentais admiten que os grupos cambiaron radicalmente a situación das mulleres en toda Mersa.

O camiño está agora aberto grazas ao traballo incansable dos primeiros grupos. Neste ano Implicadas e WSA crearon 10 grupos e a previsión é crear outros 10 para o próximo, continuando co resto das intervencións. Os desafíos, diversificar os negocios das mulleres e facilitar o seu acceso a maior capital. O obxectivo final, a autosuficiencia das mulleres que despois desta experiencia non queren oír falar de caridade xa nunca máis. O proceso está en marcha, dende o noso lado, a responsabilidade de acompañar.