DE IMPORTANTE contribución para un fundamental e directo coñecemento da vida e da obra plural de Valentín Paz-Andrade (figura sobranceira na historia do noso país e á que este ano se lle dedica o Día das Letras Galegas) debe considerarse o volume titulado Valentín Paz-Andrade, a memoria do século XX, publicado ao xeito dunha longa, entretida e interesantísima entrevista, presentado en Compostela esta pasada semana polo seu autor o escritor e editor Tucho Calvo, que hai xa anos tiña iniciado precisamente o exercicio da súa profesión xornalística neste diario. O acto comezou cunha amena intervención preliminar orientadora a cargo do escritor e catedrático de Historia Contemporánea da USC Xavier Castro, quen salientou a importancia do personaxe, a idoneidade do entrevistador e o bo clima de entrambos cara a facilitar o fluxo do relato. Estableceuse así unha certa empatía na que o entrevistador resultou un lúcido intermediario entre o "eu" do entrevistado e os "outros" aos que se estaba a destinar a narración autobiográfica. Tamén remarcou a precisión do amplo e matizado cuestionario. Ben estruturado. Cun texto con anotacións moi ben ensarillado, engarzado de tanto en tanto ou introducindo capítulos do retablo vital. Detívose finalmente na cronoloxía e na valiosa utilidade do extenso índice onomástico (case un milleiro de nomes) que preceden a un eloxiábel índice xeral da obra.

O autor cóntanos dunha lonxana primeira conversa con Valentín Paz-Andrade, nunha tarde de 1982, plasmada nos días seguintes nun feixiño de folios que sometín á súa consideración. E alí naceu este libro. A palabra de Tucho Calvo andou a percorrer dende o inicial proxecto de libros-entrevista da editorial SEPT que lle encomendara a figura de Paz-Andrade e que non chegou a publicarse. Valentín Paz-Andrade interrompeu as súas memorias –segue a nos dicir o autor– para rematar Castelao na luz e na sombra. Esta actual é unha nova edición corrixida e acrecentada. Unha obra amena –subliña– como un libro de aventuras, na que falan O Avogado, O Periodista (Crónicas desde Marrocos; o creador do xornal Galicia...), O Político (1919 II Asamblea Nazonalista; Candidato Cortes Constituíntes, tras Castelao, en 1931; Fundación Partido Galeguista, 1931; 1º Estatuto; Representante de Galicia na Comisión dos Dez; Senador por Pontevedra nas Cortes Constituíntes). E ademais, inspirado poeta, ensaísta, polígrafo (sobre Castelao, Valle, Guimaraes Rosa) e viaxeiro incansable (Relación cos exiliados galegos e españois. Contactos con grandes dignitarios, ministros e grandes especialistas mundiais da pesca).

Tucho Calvo remata afirmando que é a gran aventura vital dun home tenaz e traballador que parece marcado polo destino para superar dificultades que, cada unha de por si, rematarían con calquera. Desde a súa morte, ou xa antes, cae no esquecemento oficial. Esta é a ocasión para recuperar a súa figura e estudar a súa obra, da que hai moito que dicir. Un renacer que ben puideran anunciar os primeiros versos do libro Cen chaves de sombra. E así deu cabo ás súas palabras.