UN RETRATO Concha Castroviejo retratada por Ksado en 1936 FOTO: Familia Santos Castroviejo

Naceu en 1910, como Gonzalo Torrente Ballester ou como Luis Seoane. O seu nome figura canda o deles en estudos literarios e críticas xornalísticas. Compartiron un tempo escuro e de renuncias. Pero Concha Castroviejo, a autora de Los que se fueron -libro publicado en 1957 pola editorial Planeta e considerada a primeira novela española sobre o exilio- non desfrutou en 2010 de ningún recoñecemento oficial. Ningunha exposición nin homenaxe -como as que se lle tributaron a Torrente e a Seoane- evocou a obra dunha autora, natural de Santiago de Compostela, que con dúas novelas principais gañou un lugar de destaque na narrativa española de posguerra.

O Álbum de Mulleres do Consello da Cultura Galega -un proxecto da Comisión de Igualdade do CCG, que desde 2005 compila materiais biobibliográficos nos máis diversos soportes sobre mulleres galegas ou relacionadas con Galicia- acaba de publicar na web culturagalega.org/album un cumprido perfil de Concha Castroviejo, asinado por Nanina Santos Castroviejo.

Nada nesta capital, nunha casa da Senra, en 1910, "de familia culta e acomodada", sinala a autora do perfil, "a nai, Concha Blanco-Cicerón, filla e neta de afervoados carlistas, morre de tuberculose en 1920 cando Concha ten nove anos. O pai, Amando Castroviejo Nobajas (1874-1934), rioxano, propagandista do agrarismo católico, do catolicismo social e impulsor da Previsión Social, é catedrático de Economía Política e Facenda Pública na universidade compostelá e promotor da democracia cristiá".

'ESTREITÍSIMA MORAL'. Esa orixe pudente e ilustrada había marcar o percurso vital de Castroviejo e dos seus irmáns, entre eles o tamén escritor José María Castroviejo. Raimundo Martínez Borobó -que coincidiu con Concha na redacción do vespertino La Noche, en Santiago, onde ela traballou entre 1951 e 1953-, explicaba nunha presada de artigos publicados en 1991 en Atlántico Diario, como a relixiosidade paterna e "estreitísima moral" determinaría a formación da escritora, que facía parte "daquelas lindas nenas da burguesía galaica, cuxos pais preferían aínda que non estudasen o bacharelato nin fosen á universidade". Malia ese rigor da época, que a afastou dos estudos oficiais, a filla de Amando Castroviejo recibiu "a instrución máis exquisita que se podería adquirir nun colexio de monxas", como o das freiras de Praceres, en Marín: as materias académicas do bacharelato, sen validar, piano, labores do fogar e francés, idioma que chegou a dominar e que foi arma de supervivencia nos primeiros pasos do seu exilio, en Bordeos.

A "inquedanza intelectual" de Concha Castroviejo levaríaa, con todo, a procurar un novo futuro, finado xa o seu pai. Matricúlase, lémbrao Borobó, para examinarse por libre das materias de Bacharelato no Instituto de Noia, "por ser máis discreto" e logo dá o salto á Universidade, onde se matriculou na Facultade de Filosofía e Letras e onde principiou a súa amizade con Borobó. Con Borobó, Paco Comesaña e Joaquín Seijo Alonso, co que ennoivou e co que tiña previsto casar o 25 de xullo de 1936. "O golpe de estado militar e a Guerra -lembra Nanina Santos- cámbiano todo. Testifica a favor de Paco Comesaña no xuízo sumarísimo que se segue contra el en Santiago de Compostela o 23 de decembro de 1936, acusado de comunista e alterador de masas. Isto colócaa nunha posición difícil e busca como saír". Esa partida verificarase en 1937, aproveitando unha viaxe do industrial Gaspar Massó a Bordeos. Regresa logo a Valencia, onde casa con Seijo, e mentres el combate na fronte do Ebro ela instálase en Barcelona. Será o limiar do dramático éxodo republicano a través das montañas naquel xélido febreiro de 1939 e a dramática vivencia dos campos de concentración, a area das praias cercadas polo arame que ela tan ben describe en Los que se fueron: "Argelés, Saint Ciprien, Barcarés... ofrecían una interminable perspectiva de alambradas: alambradas y mar; y la franja de arena húmeda, estremecida del rumor de las olas", escribe.

Concha consegue chegar de novo a Bordeos e desde alí embarcará no vapor Normandía, vía Nova York, cara a México. Esa vivencia e a do posterior exilio mexicano, -até decembro de 1949, ano no que regresa ao porto da Coruña xa coa súa filla de oito anos, María Antonia Seijo Castroviejo- fían as existencias de Juan Casal, Gil Brun, Antolín Diz, Von Spingler, Serapio e Carmen Vial, personaxes unha narración aínda hoxe moderna, con rasgos documentais, vibrante, e que resultou finalista do Premio Planeta en 1956, edición na que se fixo co premio a escritora catalá Carmen Kurtz. A editora barcelonesa publicouna en 1957.

A escrita de Los que se fueron, con todo, é ben anterior. Tal como apunta Nanina Santos no seu texto, co título Las Raíces y el tiempo Castroviejo presentou a mesma novela, logo corrixida e con outro título, ao Premio Nadal en 1952. É unha novela, asegura Santos, "valente polo que di e porque está escrita no interior por unha exiliada recentemente retornada".

Esquecida durante décadas, Los que se fueron pode encontrarse hoxe na reedición que dela fixo a coruñesa Ediciones del Viento en 2009. É o seu fito narrativo xunto a Víspera del odio, que mereceu en 1958 o premio Elisenda de Montcada, que convocaba a revista Garbo. Un xurado integrado por mulleres -Aurora Díaz Plaja e Carmen Laforet, entre outras- recoñeceu esa dura e longa narración epistolar, en primeira persoa, na que o amor, a vinganza e a pantasma da guerra se volven dar a man.

fperez@elcorreogallego.es