Cincuenta anos dun achado histórico: o Casco de Leiro

A Asociación Etnolóxica Alfonso Daniel Manuel Rodríguez Castelao e o Concello de Rianxo celebrarán con varios actos o cincuentenario do achado do Casco de Leiro, unha peza de ouro macizo, datada entre os anos 1000 e 800 antes de Cristo.

O primeiro acto será unha visita ao mesmo lugar (O Curruncho dos Porcos, na parroquia de Leiro) onde o descubreu o 7 de abril de 1976 o pescador José María Vicente Somoza, de maneira fortuíta, mentres traballaba no seu terreo, situado xunto ao mar, onde acondicionaba unha pequena caseta para gardar a súa embarcación e os aparellos de pesca.

Aquel xesto cotián acabou converténdose nun dos achados arqueolóxicos máis relevantes da prehistoria galega. A súa aparición permitiu reavaliar o papel do noroeste peninsular durante a Idade do Bronce, demostrando que Galicia non estaba illada, senón que formaba parte das grandes correntes culturais que atravesaban Europa naquela época.

Trátase dunha das pezas máis enigmáticas da Idade do Bronce en Europa; pesa 270 gramos e está decorada con bandas de círculos concéntricos. Segundo os expertos, non se trata dun casco de uso militar, senón dun obxecto ritual ou simbólico.

Durante a actividade intervirán Héctor Vicente Mosquera, fillo de José María Vicente Somoza; o alcalde, Julián Bustelo; Bea Comendador, doutora e profesora da Universidade de Vigo; Juan Carlos Collazo, estudoso do patrimonio rianxeiro; e Xusto Xosé Ordoñez, secretario da citada asociación.

Ademais, está previsto que durante a xornada se proceda ao soterramento dunha cápsula do tempo no lugar do achado.

O 7 de abril terá lugar outra actividade no auditorio, con varios expertos, na que ademais se renderá homenaxe a José María Vicente, que ten 90 anos es estará presente nese acto.

Na actualidade, o Casco de Leiro consérvase e exhíbese no Museo Arqueolóxico e Histórico do Castelo de San Antón, na Coruña.

O colectivo etnográfico Alfonso Daniel Rodríguez Castelao quere aproveitar esta conmemoración para reivindicar que o patrimonio histórico e arqueolóxico vinculado ao municipio poida estar depositado no propio concello.

José María Vicente Somoza, mentres escavaba cunha picocha, ao redor do mediodía, atopou unha vasilla de barro enterrada a uns 60 centímetros de profundidade. No seu interior apareceu unha peza metálica que nun primeiro momento pensou que era de ferro. Porén, un compañeiro que observaba o achado advertiulle que se trataba de ouro.

Durante tres días o obxecto permaneceu na súa casa, onde numerosos veciños acudiron a velo, incluídos os párrocos do Araño e de Leiro. Finalmente, por recomendación destes, decidiu entregar a peza ás autoridades. O casco permaneceu durante 18 días custodiado no cuartel da Garda Civil de Rianxo, ata que foi trasladado ao ámbito institucional para o seu estudo e conservación.

Pola entrega do achado, José María Vicente Somoza recibiu un millón de pesetas (uns 6.000 euros), unha cantidade que posteriormente se considerou moi inferior ao valor real da peza. Segundo recorda o propio descubridor, a familia foi sometida a presións e informacións confusas durante o proceso administrativo.

O propio descubridor manifestou sempre a súa satisfacción por que a peza permaneza na provincia e accesible á cidadanía. O casco continúa considerado unha das pezas máis enigmáticas da Idade do Bronce europea.

O Casco de Leiro é unha peza de ouro macizo martelado dunha soa lámina, cun peso aproximado de 270 gramos, 19,5 centímetros de diámetro e 15 centímetros de altura. A súa superficie está decorada con bandas de círculos concéntricos repuxados, e presenta na parte superior un característico apéndice cónico que deu lugar a múltiples interpretacións.

A pesar da súa denominación popular, os especialistas coinciden en que non se trata dun casco de uso militar, xa que a súa estrutura é demasiado fina para cumprir unha función protectora.

As teorías máis aceptadas apuntan a que podería tratarse dun obxecto ritual ou simbólico, posiblemente de carácter ceremonial ou un símbolo de poder ou autoridade vinculado a prácticas relixiosas.

A peza presenta claras similitudes con outros obxectos de ouro decorados con motivos xeométricos atopados en distintos puntos do continente, como os conos dourados de Schifferstadt (Alemaña), as coronas irlandesas de Comerford, os cuencos de Axtroki (Guipúscoa) ou o Tesouro de Villena (Alicante). Estes paralelismos apuntan á existencia dunha rede simbólica e cultural europea ligada ao ouro, ao sol e ao ritual, na que o noroeste peninsular tamén estaba integrado.

O feito de que a peza aparecese coidadosamente depositada no interior dunha vasilla de barro e enterrada reforza a hipótese de que formase parte dun acto ritual ou ofrenda, posiblemente relacionado con crenzas espirituais vinculadas ao territorio e á fertilidade.

Cincuenta anos despois, o lugar onde apareceu o casco continúa sendo un espazo cargado de memoria. A visita ao Curruncho dos Porcos permitirá lembrar aquel achado inesperado e reflexionar sobre o valor dun patrimonio que forma parte da historia colectiva de Rianxo e de Galicia.

Moitos dos obxectos que axudan a explicar a historia, a memoria e a forma de ser de Rianxo non se conservan na vila, senón dispersos en diferentes institución, museos e centros patrimoniais fóra do municipio. É o caso da estela romana de Coralis, aparecida no Araño e depositada no Museo de Pontevedra, ou doutros materiais arqueolóxicos vinculados ao territorio rianxeiro.

Ademais, a actual normativa de Patrimonio da Xunta establece como centro de referencia o Centro Arqueolóxico do Barbanza, en Neixón, ao que deben trasladarse os restos arqueolóxicos que aparecen na comarca. Así ocorreu, por exemplo, coa lápida funeraria de Rufino, atopada cando se realizaban obras para construír unha adega particular no lugar da Igrexa, en Taragoña, ou restos humanos de época romana descubertos nas escavacións realizadas durante unha obra civil na Praza de Dieste, en Rianxo, e conservados na actualidade nesta institución.

A isto súmase o feito de que numeroso material arqueolóxico procedente de Rianxo permanece almacenado en sotos de museos sen estar exposto ao público, como puñais ou vasillas atopadas en Isorna, nas beiras do río Ulla, ou mesmo un dintel dunha casa cunha escena de pesca na que aparecen mariñeiros tirando das redes, peza que, segundo o Museo de Pontevedra, fora entregada no seu día por Castelao.

Tamén se descoñece o paradoiro de materiais aparecidos nas mámoas de Campiños, Burés e outros lugares do municipio, que no seu momento deberían ter sido depositados no centro de referencia, que era a Fundación Padre Sarmiento, onde hoxe non se conserva rastro deles.