Premios Gallegos del Año | Manuel Rivas, escritor: «Galicia é hoxe un centro de creación que engaiola e fascina a moitísima xente de fóra»

Manuel Rivas atende a chamada deste diario entre as caixas de libros que prepara para transportar dende Madrid. Conta que vive nunha situación de «nómade permanente», pero ten a intención de ir pasando cada vez máis tempo en Galicia e menos na capital. E pouco a pouco vai arrombando as súas pertenzas, aínda que enreda con cada libro que colle para ir gardando. «O que fago é pararme a ler e avanzo pouco», di entre risas.

O xoves 27 estará en Santiago para recibir o premio Gallego del Año 2025 na categoría de Artes e Comunicación. Non pisa Compostela dende o pasado xuño, cando recolleu no Ateneo o Premio da Crítica 2024 pola súa obra Tras do ceo. Aquel día, lembra, chegou con tempo á cidade e aproveitou para pasear por Bonaval, cargado coa súa carteira chea de libros. Debaixo dun carballo, pousou a carteira, puxo a cabeza enriba e, cando espertou, pasaran tres horas. «Mira que bo recordo teño —lembra— espertar só, no corazón de Compostela e co canto dun paxaro».

Como se recibe un novo premio cando un xa leva recollidos tantos, e de tanto prestixio? Aínda espertan un sentimento de emoción?

Recíbese como se fora o primeiro. A miña sensación non é a de que sexa un elixido, senón máis ben que son parte dun camiño de vagalumes que atravesa o tempo. E, de súpeto, como que che toca a ti botar un pouquiño de luz. Lembro a primeira vez que quedei finalista dun premio. Quedara tamén a miña irmá María e, ao final, déranllo a ella, e viaxara a Porto Rico e todo, fixérannos ata entrevistas. Imaxínate, os fillos dunha familia obreira, dunha leiteira e un albanel... A miña irmá, que me levaba case un ano, ía sempre por diante. Faleceu sendo moza, pero por iso está moi viva. E recórdoa nunha taberna do barrio de Elviña, onde as mulleres se xuntaban pola tarde para coser, subida a unha mesa e lendo o xornal. Todo o mundo caladiño e escoitándoa. Eu quedara tamén coa boca aberta, pensando: «Que ben le a miña irma». Déronlle un plátano e un puñado de caramelos que nos gustaban moito e que ela repartiu. Cada premio lévame a ese premio. É algo que compartes, que ten un sentido colectivo creativo.

«Neste ambiente de intoxicación que hai, a literatura non pode ter medo, ten que ser pole e facer esa función de rexeneración»

A literatura segue sendo para vostede un acto de resistencia ou hoxe é máis necesario ca nunca ese acto de resistencia que é escribir?

Traballo co sentido das palabras nunha atmosfera chea de DDT. Hoxe podemos convertir ese acróstico en despotismo, depredación e temor, sería unha especie de novo DDT que está no ambiente. Hai quen dixo que o século XXI, a este paso, vai ser o século do inferno, e ás veces temos a sensación de que xa estamos nese inferno. Para min, é fundamental loitar contra esa intoxicación. Todo ten que ver coas palabras, o malo e o bo. Dicía Elías Canetti que unas palabras lévannos ao odio, pero hai outras palabras que deberían contrarrestar iso. Son as palabras as que che levan ao compromiso, como dicía Albert Camus. Como lector creo que, dende A Odisea, toda a gran literatura é sempre comprometida. Mesmo o que algúns ven como unha obra de xénero cómico, tipo O Quixote, é dun compromiso humanista extraordinario. Por un lado, hai resistencia e, por outro, á vez, re-existencia. Mergúllanos na realidade, pero tamén nos sitúa por riba dela.

Debe ser a literatura o contrapunto no mundo das fake news e do pseudoxornalismo das redes sociais cada vez máis protagonista?

Claro. Como podes falar do inferno, se non o visitas? Nada é alleo á literatura. Non pode haber cuartos pechados. Aínda que queiras dicir: «Eu estou á marxe deste mundo», esas sombras van estar aí. E do mesmo xeito que a natureza sofre contaminación, tamén as palabras están sufrindo polución e manipulación. Oque fai máis necesaria ca nunca a literatura é xustamente intentar, nese ambiente de intoxicación, facer o papel de pole, que ten esa compoñente de rexeneración, da vida que resiste, de semente... A literatura non pode ter medo. Un pode ser unha persoa covarde, pero, á hora de escribir, ten que ir diante de todo, sen medo, porque ten que contar o máis terrible.

De todos os xéneros nos que se move —poesía, narrativa, xornalismo, ensaio...—, en cal ten menos medo e sente máis liberdade?

Se pensamos nos aneis dunha árbore, o primeiro sería a poesía. É como a palabra salvaxe, non domesticada. Mesmo cando escribo noutros xéneros, síntome como un poeta campo a travesa. Moitas veces hai unha idea limitada de pensar que a poesía ten que ver cunha rima ou cunhas formas estruturadas. Non, para min, a poesía ten que ver moito máis coa forma de ollar o mundo sen medo, sen pórlle límites.

«Canto non darían moitos países por ter unha lingua! Temos a obriga de conservala para o mundo»

O galego perde falantes, pero, paradoxalmente, hai unha nova xeración de escritores, músicos e creadores audiovisuais que fan bandeira do galego e que están tendo moito éxito entre a xente nova. Como ve esa dicotomía?

Efectivamente, é paradoxal. Por unha parte, alimenta a esperanza. Na cultura mariñeira hai dous lugares que pertencen á psicoxeografía: o almeiro, que é o lugar de cría, e o seu contrapunto, que son as marcas do medo, onde hai moi pouca vida porque houbo sobrepesca, contaminación, depredación... Temos unha cultura que é un almeiro. En Galicia había unha figura que era o brindeiro, ao que contrataban para facer os brindes nas festas. Gustaríame ser brindeiro das moitísimas cousas extraordinarias que se fan en Galicia. Somos un almeiro, un centro de creación que engaiola e fascina a moitísima xente. Cada vez hai máis xente de fóra interesada pola nosa música, polo cinema, polas artes... É un lugar no que se fai realidade iso que chamamos local universal. E iso contrasta de forma dolorosa coa situación da lingua galega. Resúltame incomprensible. Non hai tantas linguas no mundo. Canto non darían moitos países por ter una lingua! É un agasallo extraordinario para nós, pero ademais é unha obriga. Temos que conservar o idioma galego para o mundo. Hai xente á que parece que lle pesa o galego. É o contrario. Axúdache a voar.