A outra batalla de Clavijo

Quizais lle soe a chamada batalla de Clavijo. Eu tiven que repasar o que lembraba dela vagamente. Segundo a tradición, tivo lugar no século IX e enfrontou ás tropas cristiás do rei Ramiro I de Asturias cos musulmáns de Abderramán II. Dise que, durante a contenda, apareceu milagrosamente o apóstolo Santiago montado nun cabalo branco para axudar os cristiáns a acadar a vitoria. De aí xurdiría a figura de Santiago Matamouros e boa parte do imaxinario simbólico da Reconquista. É só unha lenda, en todo caso, aínda que haxa quen quixese que se repetise agora.

Pero non é desa batalla imaxinaria da que quero falarlles, senón doutra batalla de Clavijo, esta ben real e recente. Refírome á protagonizada por Fernando Clavijo, presidente do Goberno de Canarias, durante o episodio do buque MV Hondius, no seu intento de impedir que atracase en portos canarios.

Esta batalla, iso si, tivo moito máis de esperpento que de suposta épica. Lembremos brevemente a situación: o MV Hondius, un buque de expedición polar, sufriu un brote de hantavirus ou virus Andes durante a súa ruta atlántica. Morreron tres pasaxeiros e notificáronse varios contaxios máis, entre confirmados e sospeitosos. O barco quedou baixo medidas de illamento, tivo problemas para desembarcar en Cabo Verde e acabou dirixíndose cara a Canarias para xestionar esta crise sanitaria, evacuar os pasaxeiros e investigar o sucedido. Non foi unha decisión ao azar nin a tomou pola súa conta o capitán ou o armador do barco. A decisión foi do Goberno de España ante a solicitude da Organización Mundial da Saúde, apoiada pola Unión Europea.

O Goberno canario tratou de evitar a chegada do barco a porto alegando motivos de todo tipo, ata que finalmente o presidente Clavijo fixo como os estudantes desesperados cando ven que non teñen nin idea desa pregunta que resulta indispensable para aprobar na última convocatoria: dar por bo o primeiro disparate que sae do seu cerebro angustiado.

O problema é que o disparate do estudante só lle afecta a el ou a ela, pero o do presidente dunha comunidade autónoma compromete, como pouco, a quen representa, aínda que neste caso comprometeu a España enteira. De feito, compromete sobre todo a quen estaba nunha situación crítica no barco e precisaba axuda urxente, entre eles varios españois.

Este despropósito xa foi comentado amplamente, e non lles achegarei nada novo ao respecto. Pero si quero analizar algo que se está a converter nun dos problemas recorrentes da nosa época: a tendencia a utilizar respostas xeradas por sistemas de IA coma se constituísen automaticamente evidencia rigorosa, coñecemento experto ou verdade contrastada. Xa falei do nesgo de automatización hai unhas semanas, e este é outro exemplo de darlle á máquina o crédito que non sempre merece.

O presidente Clavijo viu en ChatGPT un apóstolo Santiago do século XXI, e a el se encomendou para afirmar que, dado que as ratas son excelentes nadadoras, atracar o barco en porto supoñía un risco seguro de expandir o hantavirus por todas partes. Ignorou, iso si, detalles nada menores, como que o roedor transmisor desta cepa é o rato colilonga da Patagonia, que nin estaba nin se lle agardaba por alí, á marxe de que este roedor non pode nadar os centos de metros que separaban o barco da terra firme.

ChatGPT, ou calquera outro modelo de IA, non “comprende” o mundo como o fai un ser humano. Non razoa necesariamente nun sentido profundo. Xera respostas plausibles a partir de patróns aprendidos en enormes cantidades de datos. Está, ademais, deseñado para responder, mesmo sen saber a resposta. Por iso, diralle a mentira que vostede quere ler se lle fai as preguntas axeitadas, e ignorará a verdade que pode que quixese coñecer se non sabe como preguntarlle.

É fundamental que eduquemos o noso pensamento crítico, para podermos avaliar a calidade da información, contrastala, contextualizala e detectar cando algo non é posible ou cando, mesmo sendo tecnicamente posible, resulta improbable, esaxerado ou sinxelamente ridículo. O pensamento crítico é fundamental para a vida, e cada vez máis para saber como interactuar coa IA, sobre todo os máis novos, non vaia ser que cheguen a presidentes de calquera goberno.