«Todas as historias, a xente invisible, forman realmente unha epopea»

En O país invisible vostede fala dunha Galicia dispersa polo mundo. En que momento sentiu que esa «invisibilidade» tamén formaba parte da súa propia biografía?

O primero que teño que dicir é que eu non me sinto emigrante. Digo no libro transeúnte. Podo identificarme máis coa parte da migración, curiosamente, que da invisibilidade. Quero dicir, é unha pregunta con moita miga. Porque o que si percibín, individualmente, si podo reflectirme emigrante. Pero como parte dun colectivo, neste caso, a comunidade galega en América Latina, non só na Arxentina ou no Brasil, que foi onde vivín, pero viaxando por todos os países, ao mellor si que me sentín un pouco invisible. Creo que en países como Arxentina hai o que María Rosa Lojo chama «criptoidentidade galega na Arxentina», pero podería dicirse tamén doutros países. Por que? Porque creo que houbo un proceso complexo, unha especie de «semi ocultación» da identidade galega. Cuestións lingüísticas, é dicir, elevar unha lingua, un idioma diferente, ou suficientemente cercano como para que iso redundase en tópicos reducionistas ou o tópico do «galego bruto». Moitas desas persoas viviron un proceso, despois, de reidentidade, reidentificación, cos seus antergos. Descubriron a lingua cando xa eran maiores ou redescubriron aquela lingua que as avoas ou a súa nai cantaban nas cancións pola noite en Bos Aires, por exemplo.

Imaxínome que moitas das historias que contaron os entrevistados debían de ser historias de «portas cara dentro».

É o que eu chamo «chave da invisibilidade». Eu sempre ía preguntar a galegos, e sobre todo galegas ou descendentes de galegas en todos os países, e dicíalle «señora, cónteme a súa historia». Permanentemente elas dicían que non tiñan nada que contar, porque esas historias, elas ou eles, —digo mulleres porque son dobremente invisibles por razóns obvias, o que é lamentable— pensan que son historias de portas cara dentro, que se poden contar na lareira . Historias que nós escoitamos nas aldeas galegas toda a vida, as do tío de Cuba, do avó na Habana, ou de Bos Aires, pero que non conforman un relato. Eu penso todo o contrario, que todas as historias, a xente anónima e invisible, forman realmente unha epopea.

Este libro nace do xornalismo, pero lese como un relato íntimo. Foi difícil decidir cando deixar de ser cronista e empezar a ser narrador?

Difícil pregunta. A miña intención non era meterme nunha historia, pero a historia meteume a min sen que o quixese. Tamén apoiado polo editor, Emilio Sánchez Mediavilla. Entendía que eu, o narrador, pode ser incluído cando é pertinente. É dicir, que non sexa gratuito meterse nunha historia, porque somos xornalistas e non protagonistas da historia. Un formato de libro, que sexa unha crónica, permite esas cousas.

Moitas historias que recolle non aparecen nos arquivos oficiais. Que lle ensinaron esas memorias privadas sobre a historia colectiva galega?

Nós, galegos e galegas, temos tan, tan, tan incorporada a emigración, estamos tan mergullados na emigración dende que nacemos, porque todos temos parentes nela, que non concibimos que iso forme un relato realmente heroico. E, cando digo heroico, non quero dicir só os triunfadores que marcharon cunha man diante e outra detrás, e volveron millonarios, non. Un triunfo contra as adversidades. É dun xeito colectivo fronte a algo que ninguén querería, que é marchar da súa casa.

Houbo algún testemuño que lle obrigase a reformular a súa propia idea de emigración?

Son moitísimas cousas, porque a emigración faina unha persoa, pero polo menos, no caso dos galegos seguramente, nas novas diásporas tamén, esa emigración dunha persoa pode atravesar varias xeracións. E iso demóstrase no libro cando hai netos e netas, e bisnetos e bisnetas que me mandan mensaxes dicindo unha frase que me parece máxica, que é «no libro está a miña vida». E penso, como vai estar ligada a vida de alguén que non emigrou, que é de terceira ou cuarta xeración. Mesmo séguense chamando galegos, ou sexa, son emigrantes dalgún xeito. Entón, o que realmente me ‘volou a cabeza’ é que a emigración é un fenómeno que a parte de transversal no espazo, o éno tempo.

Que silencios atopou nas familias emigrantes que aínda hoxe seguen sen resolverse?

Moitísimos. Esa é outra chave imposible de abordar, porque é un silencio en si mesmo por definición. Neses segredos, neses silencios, esas son as dobreces das vidas das familias. E cando hai unha emigración polo medio, multiplícase. Por que? Porque pode haber silencios referidos ás causas da emigración. Entón, dos silencios apréndese practicamente todo. O problema é entrar neles, é sacarlles palabras ou silencios.

Ao longo do libro percíbese unha tensión entre orgullo e nostalxia. Cre que a emigración galega segue sendo un tema emocionalmente pendente?

Sen dúbida. Pendente emocionalmente dende a memoria. Todo iso pode resolverse a través da memoria. É dicir, non silencios, afondar no propio ser.

Sorprendeulle descubrir cantas ‘Galicias’ distintas existen fóra de Galicia?

Creo que son moitas ‘Galicias’ pero é a mesma Galicia. Por iso é O país invisible. Moita xente pensa que o país invisible aparece no mapa da Galicia territorial. O que en América Latina tantos chaman a Galicia interior ou territorial, porque a outra, eles mesmos non lle chaman a ‘quinta provincia’, nin nada, chámana a Galicia exterior, como concepto. Eu creo que a unión da Galicia interior e exterior fai este país invisible. Para min, tanto dá que emigraras dende o interior de Ourense á Venezuela no 1940, dende a Mariña lucense á Cuba en 1890, dende Coirós á Arxentina no 1950 ou no 1920... Tanto dá de onde a onde, e en que vaga se repitan os patróns un por un.

Houbo momentos nos que dubidou en publicar certos testemuños por respecto aos seus protagonistas?

Si. Como en todo texto xornalístico, antes de nada, sempre busco respecto ás cousas que me din que non se poden dicir. Claro que aí están os pofs non atribuídos que realmente forman. Tamén a min, axúdanme a que sexa un colchón que expresa a historia sen necesidade de atribuilo a unha persoa. Por exemplo, a relación daqueles fillos que naceron en Galicia sen pais, porque estaban emigrados.

Se tivese que resumir O país invisible nunha soa pregunta, cal sería?

Bueno, a pregunta era que dicía todo mundo que non era unha pregunta, senón que era unha demanda que é ‘contarme a súa vida’.