De Rosalía a María Casares: mulleres galegas que dan nome ás rúas de Santiago

Esta mañá o café ten outro sabor. Sabe a reivindicación, a forza, a resistencia. No fondo doe, doe que aínda hoxe as desigualdades entre homes e mulleres sexan ben patentes en tantos ámbitos da vida: elas asumen moita máis carga de coidados non remunerados, teñen máis presenza en empregos peor pagados ou máis precarios e seguen estando infrarrepresentadas nos espazos de poder político e económico. Con todo, non nos detemos e a nosa voz soará alto un ano máis.

Remato o café e collo o coche para ir a oficina, pero, antes, opto por facer un percorrido tranquilo polas rúas compostelás. Agrádame reparar en que moitas das pracas que locen teñen nomes de mulleres, e entre elas, aparecen representadas moitas galegas.

Durante tempo, o rueiro español funcionou como un arquivo de memoria case exclusivamente masculina. Os nomes que ocupaban o espazo público eran, sobre todo, os de militares, políticos, relixiosos ou escritores, mentres que as mulleres apenas aparecían e, cando o facían, adoitaban quedar asociadas a santas, virxes ou advocacións relixiosas máis que a traxectorias civís, intelectuais ou artísticas. Galicia reproduciu ese mesmo patrón e, aínda que non hai un estudo recente sobre os nomes femininos que aparecen no rueiro compostelán, o que si sabemos é que hoxe son moitas máis as que bautizan ás nosas rúas. Esto ten un dobre valor: non só corrixen unha desigualdade histórica, senón que restitúen no espazo público a memoria de escritoras, mestras, artistas, activistas e intelectuais que axudaron a construir Galicia.

1. Avenida de Rosalía de Castro

Non podía faltar entre o rueiro compostelán unha homenaxe a Rosalía de Castro, escritora e poeta galega fundamental do Rexurdimento e gran defensora dos dereitos da muller. Coa súa obra, e especialmente con Cantares gallegos, converteuse nun símbolo da dignificación de Galicia, da defensa da nosa lingua e da expresión da identidade dun pobo que durante moito tempo fora marxinado. Actualmente dá nome á rúa na que naceu, xa que as fontes institucionais e de referencia sobre Rosalía sosteñen que naceu en Santiago nunha casa do Camiño Novo, que sería o entorno da actual avenida que hoxe leva o seu nome.

2. Rúa de Concepción Arenal

Concepción Arenal foi unha pensadora, xurista, escritora e reformadora social galega. Nada en Ferrol en 1820, está considerada unha das grandes pioneiras do feminismo e da defensa dos dereitos humanos en España. A Real Academia da Historia defínea como escritora e reformadora moral, social e relixiosa, especialmente vinculada á reforma penitenciaria e á reflexión xurídica e social. En Santiago leva o seu nome unha rúa como homenaxe a esa traxectoria intelectual e cívica, e tamén polo seu vínculo coa cidade.

3. Rúa de Xohana Torres

Compostela bautizou co nome de Xohana Torres unha das súas rúas como homenaxe ao legado cultural e literario da autora. Foi unha escritora galega fundamental da literatura contemporánea, cultivou a poesía, a narrativa, o teatro, o ensaio e a literatura infantil. A Real Academia Galega (RAG) considéraa unha voz imprescindible da cultura galega. Entre os seus logros, a RAG destaca que foi unha pioneira da literatura infantil e xuvenil en galego e tamén unha referencia para as novas xeracións de autoras e lectores.

4. Rúa de María Miramontes

Nada en Guísamo (Bergondo) en 1895 foi unha activista e intelectual galega. Estivo vinculada ao galeguismo, ás Irmandades da Fala e ao entorno cultural e político de Ánxel Casal, con quen compartiu militancia e proxectos como a Escola de Insiño Galego, considerada a primeira escola primaria con ensinanza no noso idioma. Tralo golpe de 1936 e o asasinato de Casal, exiliouse a Bos Aires, onde morreu en 1964. Santiago homenaxea a María Miramontes cunha rúa por toda esa traxectoria de compromiso cultural e político e pola súa relación directa coa cidade durante os anos da Segunda República.

5. Rúa de Maruxa Mallo

Entre o rueiro compostelán actual atópase o nome de Maruxa Mallo, que foi unha pintora galega de vangarda, nada en Viveiro, e unha das artistas máis innovadoras da Xeración do 27. O Museo Reina Sofía preséntaa como unha figura clave da arte española do século XX, e hoxe a súa obra reivindícase tamén por encarnar unha imaxe de muller moderna, libre e rupturista.

6. Rúa de María Casares

Actriz galega de enorme prestixio internacional, Santiago dedícalle unha rúa como homenaxe a ese legado artístico e a súa condición de gran referente galega da cultura contemporánea. Naceu na Coruña en 1922, exiliouse a Francia trala Guerra Civil e acabou converténdose nunha das grandes figuras do teatro e do cine francés do século XX. O Consello da Cultura Galega reivindícaa como unha artista de referencia da cultura galega, e o Ministerio de Cultura descríbea como unha estrela da escena francesa marcada polo exilio republicano.

7. Rúa de Julia Minguillón

Foi unha pintora galega, nada en Lugo en 1907 e falecida en Madrid en 1965, considerada unha das artistas destacadas do século XX. O Museo do Prado sinala a súa sólida formación artística e o Consello da Cultura Galega destaca que foi a única muller que obtivo a Primeira Medalla de Primera Clase nunha Exposición Nacional de Belas Artes, en 1941, grazas a súa obra máis coñecida, A escola de Doloriñas.

Este é só un pequeno listado das mulleres galegas ás que Santiago homenaxeou a través das súas rúas, pero hai moitos outros nomes que quedan no tinteiro como os de Josefa García Segret, a Mestra Victoria Míguez ou Francisca Herrera Garrido.