El Correo Gallego

Tendencias » El Correo 2

Antón Lopo, artista multidisciplinar

"O idioma é o único lugar trascendente que podemos habitar"

Antón Lopo logra un texto de extraordinaria riqueza léxica que foi recoñecido co Premio da Crítica española a unha novela en lingua galega

Antón Lopo
Antón Lopo

MIGUEL GIRÁLDEZ   | 12.05.2019 
A- A+

Non é nada novo na túa literatura, pero, da mesma maneira que daba título ao teu poemario anterior, poderíamos dicir que o corpo convértese en Extraordinario (Editorial Galaxia) nun elemento estético, filosófico, existencial. Mesmo un territorio de lea moral e revolución.

Os corpos son un ámbito de confluencia e como tal, supoñen un valioso instrumento de transformación. Nas últimas décadas, talvez desde a disolución da URSS, as sociedades experimentaron cambios vertixinosos. Como placebo político ás inestabilidades desa vertixe ou como mecanismos para reter o poder nas mans que sempre o tiveron, foméntanse estados de opinión e ideoloxías baseadas en dogmas que se autoproclaman verdades e que son, en realidade, instrumentos de discriminación e sometemento. O regreso do fascismo é o paradigma do autobombo: as furibundas relixións, Modi na India; Trump nos Estados Unidos; os finlandeses, Dinamarca, Netanyahu, Savini en Italia, os paises da ditadura islámica, Vox en España... Etc, etc... É curioso que todos eles neguen os beneficios da diversidade: a diversidade lingüística (as novas leis sionistas supoñen o fracaso da utopía de Israel, por exemplo), a diversidade sexual, a identitaria, a diversidade nacional, a racial, a ideolóxica... Non é que estean tratando de destruír o que con tanto esforzo e sangue se construíu nas últimas décadas para dotar de contidos a nova democracia, simplemente intentan recuperar o que consideran unha concesión da súa debilidade e o seu medo. Unha ver rearmados, atacan. Pero, paradoxalmente, á sombra destes cambios vertixinosos callou a idea do corpo como algo que non é exacto á identidade, entendida a identidade non xa como alma ou como patria senón como esencia de estar e de construírmos na vida.

Semella que sentes unha atracción especial (que non fatal) polos títulos dunha soa palabra. Por que? Porque abren o abano das suxestións? Porque producen información metafórica? Porque unha soa palabra percute máis que ningunha outra cousa?

As últimas obras que escribín ou performei, é certo, levan títulos dunha soa palabra, pero son máis abondosos os títulos compostos, desde "A distancia do lobo" a "A palabra exacta", pasando por "Sucios e desexados" ou a peza de teatro "Os homes só contan até tres". En calquera caso, creo que determinados títulos recentes, como "Lampíricos", "Corpo" ou mesmo "Extraordinario", teñen vocación de nomenclatura propia. Unha especie de taxonomía.

Extraordinario ten aquí un significado primordial, refírese ao sexo de Óscar, o protagonista. Pero supoño que Extraordinario significa outras moitas cousas.

(Risos) Non, o primordial non é o sexo de Óscar. Máis que nada, Extraordinario refírese ao monstro. Para a modernidade, o único verdadeiramente extraordinario é o monstro. A diferencia, a anomalía... O título tamén se refire ao carácter excepcional de vivir.

Hai autores que opinan que, se queres buscar un argumento tráxico, tamén humorístico, entón a familia é o lugar ideal. Pregúntome se esa foi tamén a túa idea ao concibir esta novela.

O mundo é un pesadelo onde os nosos peores inimigos se reencarnan nos nosos familiares ou nos nosos amigos. A vaga invasiva de intransixencia que vivimos e a violencia que nos asexa desde o fascismo parecen a antesala dunha extinción.

Esa novela está contada en primeira persoa, nunha especie de achegas breves que viaxan ao pasado e ao presente, até case fundilos. Os personaxes arrastran a súa historia, como se arrastra un pesado baúl. E o protagonista chámase Óscar, como Óscar Wilde, que ti traduciches. Sei que esta pregunta non adoita gustar aos escritores: Canto ten de ti?

Óscar Wilde é un escritor de biografía poderosa, pero o protagonista de "Extraordinario" chámase asi polo Óscar do "Tambor de Folladelata" [Günter Grass]. Ambos comparten elementos do monstro e viven na emerxencia fascista. De min, como persoa, o personaxe ten moi pouco: case nada, agás que, coma min, practica surf.

Extraordinario está chea de humor, de ironía. É unha maneira de salvarse das incomodidades, de reconfigurar os momentos inconfortables que aniñan na memoria?

A risa goza de mala fama. Moitos intelectuais e moralistas adoitan considerala un indicio de vulgaridade, incultura ou superficialidade. Tamén provoca desconfianza porque unha persoa que ri é unha persoa máis libre. Eu non concibo a miña escrita sen rirnos xuntos.

Calquera que lea Extraordinario pensará que hai moitos elementos autobiográficos, seguramente máis dos que existen en realidade. Querías mostrar a familia como un territorio potencial de conflitos e de trauma, ou, máis ben, como un territorio do que nunca podemos desprendernos, porque o vivido na infancia é, seguramente, indeleble?

Extraordinario é unha especie de conto para adultos, con elementos que remiten directamente á estrutura dun poemario. Nos contos non hai un tema concreto. Jung aseguraba que o soporte do conto estaba no que denominaba "tendencia", unha marca colectiva que non e necesidade fisiolóxica, como tampouco o é nas aves o impulso de voar. Todos os contos, ademais, teñen un ámbito familiar, pénsese no Parrulo feo, Caperruchiña, Hansel e Gretel, Brancaneves ou os tres porquiños. O ámbito familiar é o ámbito básico da represión dos instintos. Con todo, sei que a lectura en clave biográfica das obras literarias é unha tentación evidente. Porén, desde o meu punto de vista, hai máis elementos aubiográficos na miña achega a Novoneyra en "A distancia do lobo" que en Extraordinario.

Extraordinario ten iso que se define coa palabra bildungsroman. A construción da identidade, quizais a procura da liberdade, a educación sentimental. Pregúntome se a novela ten algo de axuste persoal de contas co pasado, ou se é tan só un artificio literario.

Pode considerarse unha novela de aprendizaxe, aínda que esa característica non me parece o eixo da obra. Tampouco acometo ningún axuste de contas co pasado e non creo na literatura como vinganza. Se acaso, interésanme algúns autores e autoras que practican a escrita de denuncia. A miña intención en "Extraordinario" foi literaria, cunha aparente transparencia narrativa e certa complexidade simbólica en superficies medias. Pasou aínda pouco tempo para que poda discernir a súa auténtica profundidade, o pozo no que ver o reflexo. Extraordinario funciona na forma literaria, sen desprezar a trama, por suposto. O auténtico tema da novela, o impulso que a move é unha pregunta: como podo facer para contar a vida?

O xurado que outorgou a esta novela o Premio da Crítica española á mellor novela do ano en galego destacou o uso das palabras, a capacidade léxica do autor. Sei que é difícil de contestar, pero como eres quen de amasar esta extraordinaria capacidade léxica? Hai moito de aprendizaxe natural e primixenio, como ocorre co protagonista da historia, ou pensas que se debe ao teu universo intelectual, ao aprendizaxe do teu traballo artístico?

Na novela devórcase o patrimonio lingüístico dos 93 anos da miña nai, a Concha do Molete, que é a fonte principal da capacidade léxica do meu galego. Tamén o do meu pai, O rapelo, que percorreu o mundo sen saber falar castelán. E aínda está o da miña familia dos Xerifas, cos que me criei. Na súa casa, conservaban unha memoria lingüística con varios séculos de historia. A cuestión sintáctica é outro asunto: xurde da conexión entre diferentes ámbitos. A lectura é unha ferramenta sintáctica moi útil. Levo traballando na escrita desde a adolescencia. O meu primeiro poema é dos sete anos e a primeira narración dos nove ou dos dez. Nesa idade, inventaba contos que lle contaba ao rapaz co que facía o traxecto entre a miña casa e a escola. El abría moitísimo os ollos e eu disfrutaba coa súa fascinación. A miña nai sempre conta que a chamaron os profesores para interrogala sobre as miñas narracións. Parecíalles imposible que un rapaz da miña idade escribise daquela maneira. O feito impresionouna. Ela case non sabía escribir. O seu pai non a deixara estudar porque era muller pero ela escapaba a escola en canto podía. Na escola, durante a República, aprendeu o Himno Galego. Cantábao polo nadal, como se fose un vilancico, en tempos do franquismo. Tampouco esquezo que traballei 23 anos no periodismo, unha etapa crucial na miña formación. Medrei nese mergullo.

Chan da Pólvora, a editorial que dirixes (onde se editou, por certo, Tempo fósil, o poemario de Pilar Pallarés, tamén premio da crítica), supón unha mirada alternativa e bastante especial á literatura... Creo que demostras unha gran confianza nas novas voces da literatura galega, e iso paréceme que ten un valor especial. Que esperas acadar co desenvolvemento do proxecto de Chan da Pólvora no panorama literario galego? Paga a pena o risco de traballar a cotío no eido da nosa cultura? Produce felicidade? Confías no futuro da nosa literatura ou pensas que ao longo prazo a situación vai ser aínda máis complexa e difícil?

A poesía xogou un papel central na historia de Galicia e no prestixio do seu idioma. A poesía é unha forma de resistencia, de rebelión, de vida, de acción e de pasividade, de forza e de aprendizaxe... A responsabilidade co idioma e coa cultura galega das poetas e dos poetas foi e é estremecedora, emocionante. E, ademais, non se interrompe. Conviven nun mesmo ámbito desde Luz Pozo con 95 anos ata Silvia Casal, que ten 16, ou Iago González, que logrou consolidar con 18 anos unha voz de calidade sorprendente, insólita. E non son as únicas. Son centos. O país enteiro está conectado polo recio e fino fío da poesía, tecendo unha vigorosa unión na historia e no presente, interxeracional e diversa nas súas propostas, incluídas as estéticas. Chan da Pólvora Editora trata de crear un discurso sobre esa realidade e ofrecer instrumentos de aproveitamento comunal. Somos conscientes de que é necesario escoitar a todas as xeracións pero tamén sabemos que cómpre dar unha continuidade impulsando as camadas máis novas. É arriscado, por suposto. Son apostas en moitos casos sen rede, pero tamén é unha satisfación impagable ver conformarse unha voz. O presente xurde da convivencia temporal e histórica. Non é patrimonio de ningunha idade.

Manolo Martínez
El escritor y editor gallego, durante unha das súas performances
FOTO: Manolo Martínez

Es un escritor que desenvolveu gran parte da súa obra en territorios urbanos, cun gran sentido cosmopolita, coñecido por performances que unha vez máis rachan con calquera tipo de límites dentro do territorio da arte. E, con todo, parece haber unha nostalxia polo contacto directo coa natureza, pola liberdade do río e do mar, por un mundo primitivo, feroz ás veces, mesmo violento, pero fermosamente libre, sen os atrancos do universo regulado. Non sei se estás dacordo.

En Extraordinario non detecto nostalxia. Talvez o protagonista pode ter nostalxia do líquido amniótico, do momento en que formou parte da nai. Pero, desde logo, o narrador non parece ser especialmente nostálxico. E eu, a verdade, só teño nostalxia das amigas e dos amigos mortos: a imposibilidade de volver rir na compaña mútua. A natureza, a terra, a paisaxe, o territorio, as emocións, a identidade, posúense co idioma, que é unha dimensión allea a calquera nostalxia porque nel convive a historia da túa estirpe e o seu futuro. O idioma é o único lugar trascendente que podemos habitar.

 

ENTREVISTA

"A lectura é unha ferramenta sintáctica moi útil. Levo traballando na escrita desde a adolescencia. O meu primeiro poema é dos sete anos e a primeira narración dos nove ou dos dez"

"Miña nai sempre conta que a chamaron os profesores para interrogala sobre as miñas narracións. Parecíalles imposible que un rapaz da miña idade escribise daquela maneira".